«تنگه ابوقریب»

۱۳۹۶ | اکشن، درام، تریلر | ۹۵ دقیقه

کارگردان : بهرام توکلی

نویسنده : بهرام توکلی

بازیگران : جواد عزتی، امیر جدیدی، حمیدرضا آذرنگ، علی سلیمانی، قربان نجفی، مهدی قربانی، یداله شادمانی, بانیپال شومون، میلاد یزدانی، مهدی صباغی، مهدی پاکدل

خلاصه داستان : «تنگه ابوقریب» روایتی است از دفاع گردان عمار در برابر لشکرکشی رژیم بعث به فکه و شرهانی.

منتقد: محمدحسین گودرزی – امتیاز ۷ از ۱۰

حدود ده سال پیش بهرام توکلی با فیلم «پابرهنه در بهشت» خودش را به عنوان فیلمساز جوان و خوش قریحه به سینمای ایران معرفی نمود و در این فاصله زمانی چند سال در میان با آثاری متفاوت ازهم توانست زمینه های مختلف سینمایی را تجربه کند و هربار به سراغ موضوع و فرم جدیدی از سینما برود. در پرسه در مه شخصیت نامتعادل امین که با خودش و اطرافیانش دچار مشکل شده بود را از دریچه ای فلسفی و فرای روایت ساده ی سینمایی به تصویر کشید. در «آسمان زرد کم عمق» که تماتیک فیلم، نابودی در اوج زیبایی بود، تلاش موفقی برای برداشتن مرز میان خیال و واقعیت، توهم و حقیقت، زمان حال و گذشته انجام داد. اینبار رویکرد فلسفی فیلم بیش از پیش بود و توکلی را به عنوان تجربه گرای طرفدار سینمای اینگمار برگمان در ذهن مخاطبان سینما تثبیت می کرد. در فیلم اینجا بدون من اقتباس قدرتمندی از نمایش نامه معروف باغ وحش شیشه ای داشت. در کارنامه کاری توکلی فیلم‌هایی نظیر «من دیه گو مارادونا هستم»، «بیگانه» و «برف سرخ» هم دیده می شود که قدرت و صلابت فیلم های ذکر شده ی قبلی را ندارند و جز تجربه ی گونه های مختلف سینمایی توفیقی برای فیلمساز نداشته اند.

«تنگه ابوقریب» روایت قصه کمتر گفته شده ی مربوط به روزهای آخر جنگ تحمیلی است. جایی که رزمنده های تازه بازگشته از مناطق جنگی به دلیل خطر ورود عراق به اندیمشک از طریق «تنگه ابوقریب» ناچار به بازگشت به مناطق جنگی هستند. با مرور کارنامه کاری بهرام توکلی می توان دریافت در مقام نویسنده و کارگردان همواره در خلق شخصیت های بدیع تلاش موفقی داشته است؛ در «تنگه ابوقریب» هم شاهد شخصیت های رزمنده ای هستیم که تفاوت زیادی با تیپ رزمنده ی سینمای ایران دارند و جزییات این شخصیت پردازی موفق به گونه ای است که خصوصیات رفتاری خود شخصیت های فیلم هم متمایز از هم می باشند.

در میدان اصلی جنگ و در میان شلوغی رفت و آمد رزمنده های مختلف شخصیت های اصلی از ویژگی های شخصی خودشان بیرون نمی زنند. فی المثل تفاوت کاراکتر جواد عزتی به عنوان دانشجوی پزشکی و امدادگر تیم اعزامی و کاراکتر امیرجدیدی به عنوان نمک فیلم و کسی که قرار است در سخت ترین شرایط هم شوخی های کم رنگ و به اندازه اش را داشته باشد مشخص است، صرف نظر از اینکه رابطه این دو کاراکتر تنها با یک دیالوگ قرار است مشخص شود که یکی شان برادر زن دیگریست و این رابطه آنقدر کمرنگ و پرداخت نشده هست که مخاطب در میدان نبرد به خاطر نیاورد. در میانه راه وقتی در جایی موسوم به سه راه، امکان جلو رفتن رزمنده ها به دلیل ازدحام جمعیت وجود ندارد تصویری کلی از قصه اصلی ابوقریب ارایه می شود. در نمایی از بالای کمپرسی عده ای از مردم عادی که مورد حمله شیمیایی قرار گرفته اند به اضافه چندین سرباز زخمی از جلو برمی گردند و نیروهای جدید(شخصیت های اصلی) که از اوضاع نابسامان میدان اصلی جنگ مطلع می شوند رو به جلو در حرکت اند و تعریفی از شرایط و مختصات اصلی جنگ به اختصار و به زبان تصویر ارایه می شود.

به محض روایت داستان در میدان اصلی جنگ همه چیز دگرگون می شود. شمایل بصری فیلم و کارگردانی پرزحمت توکلی با دوربین مستندگونه در میدان جنگ با آن همه انفجار و تجهیزات نظامی و بهره گیری از جلوه های ویژه، طراحی صحنه و لباسی که هر تصویر نابهنجار و دلخراشی از انواع جراحت ها را مدنظر می گیرد، همه و همه باعث می شوند «تنگه ابوقریب» صحنه ملتهب و خیره کننده ای از دفاع مقدس ارایه دهد. به شکلی که در آثار دفاع مقدسمان کمتر با این التهابات میدانی و دکوپاژهای دوار و مونتاژ موازی مربوط به جای جای میدان نبرد رو به رو بوده ایم. نماهای باز کم تحرک فیلمهای سابق دفاع مقدس که بار دینامیک فیلم را روی دوش جابجایی شخصیت ها در قابهای نیمه ثابت می نهاد در «تنگه ابوقریب» تبدیل به نماهای بسته و متحرک شده اند تا جایی که دوربین به طور کامل به عنوان عنصر حاضر در صحنه معرفی می شود و حتی در دو جا خون جاری در صحنه به روی دوربین می پاشد. این اتفاقات سابقاً در سینمای مربوط به دفاع مقدس ما نبوده و «تنگه ابوقریب» از نظر فنی و بهره گیری از تکنیک های سینمایی کمتر به سینمای ایران شباهت دارد و بیشتر مخاطبانش را به یاد تکنیک سالاری فیلم نجات سربازرایان اسپیلبرگ می اندازد. این استفاده آگاهانه از تکنیک هرچند با چیره دستی زیاد فیلمساز همراه است اما تا حدی فیلم را به دو بخش متفاوت از هم تبدیل می کند. نیمه قبل از ورود به میدان جنگ هم شخصیت پردازی کاملی دارد و هم خیلی دقیق روابط بین شخصیت ها و افراد حاضر را بیان می کند اما به محض ورود به نیمه مربوط به جنگ میدانی همه چیز دگرگون می شود. تا آنجایی که ماهیت غافلگیرانه و ضربه زننده جنگ به فرم فیلم راه پیدا می کند و ریتم فیلم را در صحنه های اکشن به یکباره و به درستی دگرگون می کند نیمه دوم فیلم سربلند است.

اما از آنجایی که این دگرگون سازی جنگ موجب دگرگونی روایت داستان می شود و روابط بین شخصیت ها در میدان نبرد رنگ می بازد «تنگه ابوقریب» در چند قدمی یک شاهکار سینمایی باز می ماند. به عنوان مثال کاراکتری که مهدی پاکدل آن را بازی می کند در نیمه اول در مقام یک فرمانده به علت کانون توجهات رزمنده ها بودن باورپذیر است اما در میدان نبرد یکی دو بار بیشتر در فیلم نشان داده نمی شود. ویژگی اساسی یک فرمانده که تدبیر و هدایت در میدان جنگ است را در کاراکتر پاکدل نمی بینیم و اساساً در میدان نبرد دقایقی بسیاری حضورش را به عنوان فرمانده که هویت بخش یک تیم نظامی است فراموش می کنیم. یا در مورد شخصیت نوجوان داستان که با عنوان عکاسی و به زحمت خودش را به میدان جنگ رسانده، در میدان جنگ جایگاه خاصی در قصه پبدا نمی کند و بدون آنکه کارکرد دراماتیکی در فیلم داشته باشد مدام از طرفی به طرف دیگر می دود بی آنکه دوربینش وعکس هایش که پیش بینی میشد در خدمت دراماتیزه کردن داستان، تکمیل وجوه شخصیتی و توجیه حضورش در داستان باشد به سرانجام کارآمدی برسد. به عبارت دیگر، رویکرد تکنیکی توکلی که در نوع خود پیشرو و موفق است در نیمه دوم فیلم با محوریت قرار دادن نماهای بسته و متحرک که اغلب تک شات هستند و موقعیت انفرادی افراد را دربر می گیرند موجب تجربه تکنیکی فیلمساز به قیمت رها کردن قصه گویی اصلی شده است تا جایی که فیلم یک ارایه کلی از میدان نبرد را در خود ندارد و در چندین موقعیت میدانی دقیقاً مشخص نیست که دوست کجاست و دشمن کجا! پشت تپه که شخصیت ها می گویند دقیقاً کجاست؟ «تنگه ابوقریب» دقیقا به کدام محدوده گفته می شود و این طرف تنگه با آن طرف تنگه چه تفاوتی می کند؟ چرا از همه طرف شلیک و خمپاره می آید؟ در جایی حسن به علی(نوجوان) می گوید ببین همه کدام طرف شلیک می کنند تو هم همان طرفی بزن! و دقیقا مخاطب هم همان حال و هوای علی را دارد و هرچه سعی می کند بفهمد همه کدام طرفی شلیک می کنند نمی شود! چون نماها به میزانی بسته هستند که جز پرسوناژ اصلی چیزی از محیط را نشان نمی دهند. ارتباطی که بین شخصیتها در نیمه ابتدایی فیلم برقرار بود در لابلای پارامترهای تکنیکی میدان نبرد گم می شوند تا جایی که اگر سکانسی که از علی می پرسند به نظرت دشمن دوباره راه می افتد یا نه و حسن شوخی های نیمه اول فیلم را پیش میبرد نبود، نیمه دوم «تنگه ابوقریب» به طور کامل به چند فیلم کوتاه تکنیکی و اکشن تبدیل می شد.

نکته دیگری که باعث می شود «تنگه ابوقریب» علی رغم فاصله ای که در نیمه دوم فیلم از روایت می گیرد به ذوق مخاطب نزند و به جمع و جور شدن فیلمی یکدست منتهی شود پایان بندی فیلم است؛ تنگه ابوقریب از آنجا که به سمت قهرمان پروری های غالب سینمای دفاع مقدس ما نمی رود و شخصیت اصلی و محوری ای که حرف اول و آخر داستان را بزند ندارد در پایان بندی هم متمایز از آثار پیشین دفاع مقدس است. چند شخصیت اصلی با تنگ شدن حلقه ی محاصره یکی یکی به شهادت می رسند و یا قدرت جنگیدن را از دست می دهند. کاراکتر جواد عزتی که در طول فیلم امدادگر بود در حین امدادگری از دنیا می رود و کاراکتر امیر جدیدی هم که شبیهش را در آثار دفاع مقدسی ندیده بودیم(و خود جدیدی هم در مقام بازیگر از لحن بازی های سابقش به خوبی توانسته فاصله بگیرد و نقش را دربیاورد) متفاوت از همه گونه های جنگی با دست های بسته از ادامه جنگ باز می ماند و علی که شاهد صحنه های متفاوتی از جنگ بود اسلحه به دوش باز می گردد تا قصه جنگ تحمیلی و «تنگه ابوقریب» در نسل های بعد زنده بماند. «تگنه ابوقریب» به سبب اصالت فکری کارگردانش و ساخته نشدن از روی دست فیلمساز دیگر(که دردرام های اجتماعی مان مدام کپی برداری فیلمسازان از روی دست یکدیگر را شاهدیم) و به سبب قدرتش در فن و تکنیک سینما اثر مهمی در زمان خودش به شمار می رود.

اختصاصی نقدفارسی

منتقد: محمدحسین گودرزی

کپی برداری و نقل این مطلب به هر شکل (از جمله برای همه نشریه‌ها، وبلاگ‌ها و سایت های اینترنتی) بدون ذکر دقیق کلمات “منبع: سایت نقد فارسی” ممنوع است و شامل پیگرد قضایی می شود.

ممکن است شما دوست داشته باشید

1
دیدگاه بگذارید

Please Login to comment
1 Comment threads
0 Thread replies
0 Followers
 
Most reacted comment
Hottest comment thread
1 Comment authors
Recent comment authors
  Subscribe  
Notify of
Member
Member

فیلم رو هنوز ندیدم متاسفانه اما نقد اینقدر کامل و جذاب و شیوا بود که چاره ای جز دیدن فیلم برای آدم نمیذاره…بسیار عالی بود