نکته‌هایی در حاشیه و متن بی‌خوابی، اثر کریستوفر نولان

«شاید دوست داشته باشید به شما بگویم‌ نگاه من به فیلمسازی تحت‌تأثیر آدمهایی‌ مثل نیکلاس ری یا کورو ساوا است.اما اگر این نامها را به زبان بیاورم در حقیقت به شما دروغ گفته‌ام.بیشتر از هرچیزی تحت‌تأثیر فیلم بلیدرانر(ریدلی اسکات)بوده‌ام.آن فیلم‌ را دویست بار دیده‌ام.بلید رانر آن‌قدر روی‌ من تأثیر گذاشت که در هنگام دیدن چند بار فیلم و یا در هنگام کارگردانی،آدمهایی مثل‌ اورسن ولز را-کاملا-از یاد می‌برم.»


حرفهای کریستوفر نولان در باب علاقه‌اش‌ به سینما و در واقع سینمای مورد علاقه‌اش می‌تواند شروع خوبی باشد تا این یادداشت آغاز شود و به‌ پایان برسد.حرفهای او درست همانی هستند که‌ می‌توان در سه فیلم‌اش دید.او همان‌طور که‌ حرفهایش نشان می‌دهد شیفتهء داستانهایی است‌ با موقعیت خاص.

بلیدرانر چنین داستانی است و نولان هم‌ در هر سه فیلم‌اش کوشیده است تا به سنت بلیدرانر وفادار بماند.بلیدرانر به قولی معرّف«نوآر»در دنیای آینده بود،سالهایی که هنوز از راه نرسیده‌اند و اتفاقهایی که هنوز نیفتاده‌اند.«هریسن فورد» در آن نوآر علمی/تخیلی به نقش کارآگاهی(ریک‌ دکارد)ظاهر شد که گویا هیچ هدفی نداشت و این‌ درست همان مشخصه‌ای بود که همفری بوگارت‌ و فیلمهایش هم داشتند.

خستگی ظاهری بوگارت را می‌توان در هریسن فورد فیلم بلیدرانر هم دید.آل پاچینو در بی‌خوابی هم تا حدودی وارث همان خستگی‌ ظاهری است.به نظر می‌رسد که دل‌مردگی و بی‌حوصلگی کارآگاهها یکی از مشخصه‌های فیلم‌ نوآر است و اساسا در هنگام تماشای فیلمهای نوآر، حتما باید به آن هم توجه کرد.

یک جای کار بدون این بی‌حوصلگی می‌لنگد!

در این‌که کریستوفر نولان شیفتهء فیلم نوار است هیچ جوری نباید شک کرد،مسأله اما این‌جاست که دو فیلم اول او یعنی در تعقیب‌ (۱۹۹۸)و به یاد بیار(۲۰۰۰)فیلم نوآرهای‌ نامتعارفی هستند که قبل از هرچیز شکل‌ ظاهری‌شان به چشم می‌آید.در هردو فیلم می‌توان‌ بخشی از دغدغه‌های نولان را دید.او دوست دارد با زمان بازی می‌کند و همه چیز را به هم بریزد، (می‌گویند او در نوجوانی کتاب«دنیای آب»نوشتهء گراهام سوئیفت را خوانده و به شدت تحت‌تأثیر قرار گرفته)این مسأله را می‌توان در دو فیلم اول او دید.

در تعقیب فیلم کوچکی است دربارهء آدمی‌ که دنبال غریبه‌ها می‌رود و بدون اجازه وارد خانه‌شان‌ می‌شود تا ببیند آنها چگونه زندگی می‌کنند.

به یاد بیار اما کمی پیچیده‌تر بود و خیلیها را سردرگم کرد.نولان براساس داستانی که برادرش‌ نوشته بود فیلمی ساخت که از آخر به اول و روایت‌ می‌شد و نمای اول فیلم در واقع پایان داستان بود. مردی به نام«لنرد»در اثر ضربه‌ای که به سرش‌ وارد آمده همه چیز را فراموش کرده و همهء چیزها به سرعت از ذهن او می‌گریزند.با این حال او مصمم است قاتل زن‌اش را پیدا کند و انتقام بگیرد. به یاد بیار بیش از آن‌که نوآر بودن‌اش را به رخ‌ بکشد،به مدد بازی با زمان تماشاگرش را خلع‌ سلاح می‌کرد.

http://naghdefarsi.com//wp-content/uploads/media/kunena/attachments/8299/1_2016-09-01-3.jpg

داستان متعارف فیلم در قالب یک روایت‌ نامتعارف آن‌قدر جذاب بود که راهها را برای نولان‌ باز کند و مسیر موفقیت را به او نشان دهد.

اما بی‌خوابی یک شروع تازه برای نولان‌ هم به حساب می‌آید.او این‌بار درصدد ساخت‌ یک فیلم ژانر برآمده.نتیجهء کارش هم‌ رضایت‌بخش بوده است.بی‌خوابی فیلمی است‌ در ژانر نوآر با همهء قواعد و اصولی که باید در آن‌ (تصویرتصویر) ژانر به آن وفادار بود و از همه مهم‌تر این‌که فیلم‌ نوآر یک نوآر کلاسیک است.همه لا بد می‌دانند که در ساخت یک نوآر کلاسیک اصل اول کارگردانی‌ است و موفقیت فیلم در گرد چیرگی کارگردانش‌ است.از این منظر بی‌خوابی فیلم موفقی است، چون قواعد ژانر را رعایت می‌کند،داستان می‌گوید، داستانش را خوب تعریف می‌کند و حدودا دو ساعت‌ تماشاگرش ر اسرگرم می‌کند:

«ویل دورمر»در حالی به جست‌وجوی قاتل‌ برمی‌آید که خودش هم تحت تعقیب است.این‌ خلاصهء یک خطی بی‌خوابی است درست به اندازهء خود فیلم جالب به نظر می‌رسد.

در عین حال او داستان فیلم را به‌گونه‌ای‌ پیش می‌برد که کم‌کم بدی تسلیم خوبی شود، بدون آن‌که روی هیچ کدام آنها پافشاری کند.از سوی دیگر چیزی در فیلم هست که آن را به شدت‌ جذاب می‌کند و باعث می‌شود فیلم شباهتی‌ (دست‌کم در این بخش)به باقی نوآرها گذاشته‌ باشد.«دورمر»در طول خواندن پرونده و تحقیق‌ روی آن درمی‌یابد که قاتل دخترک حتما کسی‌ است که همدیگر را خوب می‌شناخته‌اند و او گفته: «از مسیری رفتن بدون آن‌که یک بار چشمهایش‌ را ببندد»این برای دورمر یک سرنخ است و می‌خواهد یک جوری سر از آن دربیاورد.در آلاسکا، یعنی جایی که دورمر وارد آن شده تا پرده از راز یک قتل بردارد،خورشید بیست و چهار ساعته می‌تابد و لحظه‌ای حتی غروب نمی‌کند.در چنین موقعیتی‌ خواب اصلا وجود ندارد و چیز بیهوده‌ای به حساب‌ می‌آید.شبهای سفید که پدیدهء تابستانی آلاسکا هستند چنان دورمر را به هم می‌ریزند که احساس‌ می‌کند در عذاب است و دارد تقاص بعضی کارهایش‌ را پس می‌دهد.دورمر به هرحال یک گناهکار هم هست و همین‌که هیچ جوری نمی‌تواند بخوابد یک جور حالت مجازات است.مسئولیت سنگین‌ کارآگاه باعث می‌شود رفتار او اندکی غیرمعقول‌ جلوه کند.نولان در مصاحبه‌ای گفته که شبهای‌ سفید(شبهای بی‌خوابی/روزهای تمام‌نشدنی) در چشم او به‌عنوان یکی دیگر از شخصیتهای‌ فیلم مطرح بوده‌اند.

http://naghdefarsi.com//wp-content/uploads/media/kunena/attachments/8299/5_2016-09-01-2.jpg

بی‌خوابی در عین حال مانند باقی فیلمهای‌ نوآر،فیلمی دربارهء حقیقت است.مضمونی که‌ شناختن‌اش خیلی چیزها را روشن می‌کند و شناختن‌اش باعث سوءتفاهمهای زیادی می‌شود. موش و گربه بازی فیلم در نهایت ما را به این نتیجه‌ می‌رسانند که خلافکاران و پلیسها آن‌قدرها هم با یکدیگر تفاوت ندارند و اصلا دو روی یک سکه‌ هستند و این وسط آن‌چه مهم به نظر می‌رسد انگیزهء آنهاست که هرکدام چرا و به چه دلیل دست‌ به یک کار می‌زنند.

در جایی از فیلم،دورمر به الی می‌گوید:آدمها خودشان را قاطی دروغهای کوچک می‌کنند و همهء مشکلات از همان‌جا شروع می‌شود.یکی از این‌ دروغهای کوچک جایی است که قاتل در مه غلیظ فرار می‌کند و دورمر هم اشتباها به سوی همکارش‌ شلیک می‌کند. میان این دو شب قبل بحثهای شدیدی‌ درگرفته،اما این قتل اصلا عمدی نیست و درست‌ به همین دلیل دورمر جوری حرف می‌زند و صحنه‌سازی می‌کند که انگار«هپ اکهارت»را همان قاتل فراری به قتل رسانده.با این همه دروغ‌ دورمر،آرامش او را به هم می‌ریزد و بی‌خوابی‌اش‌ را بیشتر می‌کند.

زمانی که تلفنهای پیاپی مردی را می‌شنویم‌ که مدعی است دورمر را دیده که اکهارت را به قتل‌ رسانده دورمر آشفته می‌شود و کمی باید بگذرد تا بفهمیم که این مزاحم تلفنی یک نویسندهء داستانهای کارآگاهی به نام والتر فینچ است.فینچ‌ با زبان‌بازی خاص خودش می‌گوید که او و دورمر باید به همدیگر کمک کنند وگرنه زندگی‌شان‌ سخت می‌شود.در عین حال شکی نیست که‌ دورمر هیچ دوست ندارد او را در کنار خود بپیذیرد و می‌خواهد یک‌جوری او را از سر راه بردارد.عذاب‌ وجدان دورمر و تحت فشار بودنش از طرف فینچ‌ موقعیت جالبی را ساخته است.دورمر آدم پیچیده‌ای‌ است،به فکر خودش است و دوست ندارد کسی‌ سر به سر او بگذارد.او در آغاز می‌کوشد هرجور که‌ شده جلوی نور را بگیرد تا بخوابد،اما هیچ راهی‌ نیست و باید با این وضعیت بسازد.لازم به توضیح‌ نیست که این نور و اصلا قضیهء بی‌خوابی تا حدودی‌ تمثیلی است و قرار است کاراگاه خسته و در آستانهء ویرانی داستان را کاملتر نشان دهد.خستگی‌ ظاهری کارآگاه دورمر آن‌قدر هست که کم‌کم از پا درمی‌آید و خودش را افشا می‌کند.

http://naghdefarsi.com//wp-content/uploads/media/kunena/attachments/8299/9_2016-09-01.jpg

بی‌خوابی نولان اقتباسی است از یک فیلم‌ نروژی که در سال ۱۹۹۷ ساخته‌شده بود. نسخهء اول بی‌خوابی دربارهء دو کارآگاه بود که‌ به یک منطقهء قطبی سفر می‌کنند،جایی که‌ شبهایش هم نورانی است و همین نورانی بودن‌ اضطراب آنها را بیشتر می‌کند.

در نسخهء اول بی‌خوابی نویسندهء میانسالی‌ وجود دارد که به کارآگاه انگستروم می‌گوید آدم‌ گاهی باید کمی در حقیقت دست ببرد.این مسأله‌ای‌ است که یک نویسنده آن را خوب می‌فهمد. در نسخهء دوم یعنی فیلم نولان،والتر فینچ‌ همان شبهای سفید دورمر است و به نوعی باعث‌ بی‌خوابی او.

کارآگاه از این‌که می‌بیند پرده از رازش برداشته‌ می‌شود و راضی نیست و آمادهء هر کاری هست تا جلوی این کار را بگیرد.بی‌خوابی یک داستان‌ کاملا اخلاقی است،مثل بقیهء فیلم نوآرها. زمانی دیوید تامسن گفته بود که هیچ‌کس‌ در دههء هشتاد به اندازهء مایکل‌مان به ابقا،رونق‌ و غنی‌سازی فیلم نوآر کمک نکرده است.این‌ حرف را احتمالا چندسال بعد منتقدانی دیگر دربارهء کریستوفر نولان هم خواهند زد.



محسن آزرم/نگار جواهریان / نقد سینما , آبان ۱۳۸۱ – شماره ۳۳

ممکن است شما دوست داشته باشید

8
دیدگاه بگذارید

Please Login to comment
8 Comment threads
0 Thread replies
0 Followers
 
Most reacted comment
Hottest comment thread
0 Comment authors
Recent comment authors
  Subscribe  
Notify of
trackback
Member

… [Trackback]

[…] Find More Information here to that Topic: naghdefarsi.com/نکته‌هایی-در-حاشیه-و-متن-بی‌خوابی،-اث/۱۶۳۱۱/ […]

trackback
Member

… [Trackback]

[…] Read More to that Topic: naghdefarsi.com/نکته‌هایی-در-حاشیه-و-متن-بی‌خوابی،-اث/۱۶۳۱۱/ […]

trackback
Member

… [Trackback]

[…] Read More here on that Topic: naghdefarsi.com/نکته‌هایی-در-حاشیه-و-متن-بی‌خوابی،-اث/۱۶۳۱۱/ […]

trackback
Member

… [Trackback]

[…] Find More on that Topic: naghdefarsi.com/نکته‌هایی-در-حاشیه-و-متن-بی‌خوابی،-اث/۱۶۳۱۱/ […]

trackback
Member

… [Trackback]

[…] Read More to that Topic: naghdefarsi.com/نکته‌هایی-در-حاشیه-و-متن-بی‌خوابی،-اث/۱۶۳۱۱/ […]

trackback
Member

… [Trackback]

[…] There you can find 3408 more Info on that Topic: naghdefarsi.com/نکته‌هایی-در-حاشیه-و-متن-بی‌خوابی،-اث/۱۶۳۱۱/ […]

trackback
Member

… [Trackback]

[…] Find More Info here to that Topic: naghdefarsi.com/نکته‌هایی-در-حاشیه-و-متن-بی‌خوابی،-اث/۱۶۳۱۱/ […]

trackback
Member

… [Trackback]

[…] There you can find 59199 more Info on that Topic: naghdefarsi.com/نکته‌هایی-در-حاشیه-و-متن-بی‌خوابی،-اث/۱۶۳۱۱/ […]